Są budynki, które zwiedzasz, bo tak każe przewodnik, i są takie, które zwiedzasz, bo kiedy raz przekroczysz próg, coś się w tobie przesuwa. Biblioteka Narodowa Łotwy, Latvijas Nacionālā bibliotēka, choć w Rydze każdy nazywa ją Gaismas Pils, Zamkiem Światła, należy zdecydowanie do tej drugiej kategorii. To jeden z nielicznych współczesnych budynków w całych krajach bałtyckich, który miejscowi kochają równie mocno jak przyjezdni, a powód tak naprawdę nie jest architektoniczny. Jest emocjonalny. Jest folklorystyczny. To budynek, który mieści w sobie opowieść snutą przez Łotyszy od tysiąca zim, w końcu obleczoną w materię.
Zdjęcia: galerie poniżej otwierają się jako klikalny lightbox. Dotknij dowolnej miniatury albo zdjęcia głównego, by je powiększyć. Fotografie z wizyt w ciągu 2026 roku.
Jeśli przyjedziesz do Rygi i zobaczysz tylko Stare Miasto, zobaczysz piękne średniowieczne miasto. Jeśli przejdziesz na drugi brzeg Dźwiny i spędzisz godzinę w Zamku Światła, zaczynasz rozumieć Łotwę.
Szklana góra na lewym brzegu
Widzisz ją na długo przed tym, zanim do niej dotrzesz. Z brukowanych uliczek Vecrīgi (ryskiego Starego Miasta), z wieży kościoła św. Piotra, z niemal każdego wzniesionego punktu starej dzielnicy na przeciwległym brzegu Dźwiny wyrasta strome srebrzystoszare wzgórze. Kanciaste, asymetryczne, trochę nieprawdopodobne. Wygląda jak kawałek geometrii, który postanowił wyrosnąć z brzegu rzeki. Dwanaście pięter i iglica, sześćdziesiąt osiem metrów wysokości, ściany pochylone do wewnątrz pod ostrymi kątami i zwieńczone u góry małą szklaną koroną.
To jeden z największych budynków kultury, jakie powstały w Europie Północnej w dwudziestym pierwszym wieku, a jego ukończenie kosztowało kraj około 193 mln €. Liczby są tu jednak najmniej ciekawe. Liczy się to, jaki przyjął kształt i dlaczego.
Architekt: człowiek, który czekał pięćdziesiąt lat, by wrócić do domu
Zamek Światła zaprojektował Gunārs Birkerts, znany po angielsku jako Gunnar Birkerts. Był to łotewsko-amerykański architekt, którego własne życie splata się z dwudziestowieczną historią kraju, w którym się urodził.
Birkerts urodził się w Rydze w styczniu 1925 roku. Jako nastolatek patrzył, jak jego kraj traci niepodległość dwukrotnie w ciągu kilku lat. Najpierw na rzecz Sowietów, potem Niemców, a potem znów Sowietów. W ostatnich miesiącach drugiej wojny światowej, przed nacierającą Armią Czerwoną, jego rodzina uciekła na zachód. Miał ledwie dwadzieścia lat. Nigdy więcej nie zamieszkał na Łotwie.
Studia architektoniczne ukończył w Technische Hochschule w Stuttgarcie w 1949 roku, w tym samym roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i całą karierę zbudował w Detroit. Pracował u Eero Saarinena i u Minoru Yamasakiego, który zaprojektował pierwotne World Trade Center. Do 1962 roku otworzył własną pracownię. Przez kolejne pięć dekad stworzył jedne z najbardziej charakterystycznych amerykańskich budynków swojego pokolenia. Krótka lista projektów, z których najlepiej pamięta się go poza Łotwą:
- Bank Rezerwy Federalnej w Minneapolis (1973), z jego efektowną konstrukcją podwieszoną
- Rozbudowa Corning Museum of Glass w Corning w stanie Nowy Jork (1980)
- Rozbudowa biblioteki prawniczej Uniwersytetu Michigan (1981). To słynna, pomysłowa biblioteka podziemna, ujęta na liście 150 najbardziej znaczących amerykańskich budynków Amerykańskiego Instytutu Architektów
- Kemper Museum of Contemporary Art w Kansas City (1994)
- Ambasada USA w Caracas w Wenezueli (1996)
- Luterański kościół św. Piotra w Columbus w stanie Indiana
W 1970 roku został Fellow Amerykańskiego Instytutu Architektów, a w 1995 roku otrzymał najwyższe łotewskie odznaczenie cywilne, Order Trzech Gwiazd. Pracował do późnych lat osiemdziesiątych życia. Zmarł w Massachusetts w sierpniu 2017 roku w wieku 92 lat, dożywszy otwarcia Zamku Światła trzy lata wcześniej.
W 1989 roku, gdy Łotwa dopiero zaczynała wymykać się spod sowieckiej kontroli, nowy rząd zlecił Birkertsowi zaprojektowanie biblioteki narodowej. Był już po sześćdziesiątce. Przyjął zlecenie i w swoim stylu wykonał pracę projektową dla Łotwy za darmo. Swojemu bliskiemu przyjacielowi, łotewskiemu architektowi Jānisowi Dripe, powiedział kiedyś, że bywają chwile, gdy potrzeba symbolu wolności bierze górę nad pytaniem o ciche wpisanie się w kontekst miejski. Czasem ważniejsze jest, by budynek przemawiał.
Zamek Światła to budynek, który przemawia.
Najdłuższa wersja opowieści: Szklana Góra i Zamek Światła
Birkerts mógł zaprojektować Łotwie gładką, szklaną, czytelną na arenie międzynarodowej bibliotekę w duchu schyłku lat dziewięćdziesiątych. Nie zrobił tego. Sięgnął do łotewskiego folkloru i wybrał dwa najgłębsze obrazy, jakie się w nim kryją.
Szklana Góra
W łotewskich baśniach powraca postać zwana Stikla kalns, Szklaną Górą (czasem tłumaczoną jako Kryształowa Góra). To góra tak stroma i tak gładka, że nic nie zdoła się na nią wspiąć. Na jej szczycie, zależnie od wersji opowieści, siedzi córka króla, księżniczka albo śpiąca zaklęta dziewczyna, czasem z trzema złotymi jabłkami na podołku. Jest nieosiągalna. Jest nagrodą za rzecz niemożliwą.
Opowieść należy do rodziny baśni znanej w całej Europie Północnej. Łotewscy folkloryści skatalogowali ponad siedemdziesiąt siedem samych łotewskich wariantów, a w łotewskich archiwach ma się ich znajdować ponad czterysta. W łotewskiej wyobraźni nabrała ona szczególnego ciężaru. Król ogłasza, że ten, kto wjedzie na szczyt Szklanej Góry i dotrze do jego córki, poślubi ją. Rycerze przybywają ze wszystkich stron. Konie ślizgają się na zboczu i zjeżdżają w dół. Książęta łamią się w tej próbie. Dzień po dniu góra ich pokonuje.
W większości łotewskich wersji jest trzech braci. Dwaj starsi są sprytni i dumni, a kończą na niczym. Najmłodszy jest tym głupim, Muļķītis, „głuptasek”, typowa postać łotewskiego opowiadania. Rodzina go wyśmiewa, chodzi w popiele i łachmanach. Ma jednak coś, czego pozostali nie mają. Dochowuje wiary. Czuwa przy grobie ojca przez trzy noce, a każdej z tych nocy zjawia mu się zaczarowany koń, srebrny, potem złoty, a potem koń barwy diamentów. Przez trzy kolejne dni próbuje pokonać górę. Wjeżdża do jednej trzeciej wysokości, potem do dwóch trzecich, a ostatniego dnia dociera na sam szczyt, bierze pierścień księżniczki (albo jej chustkę, albo jedno z jej trzech złotych jabłek, zależnie od opowiadającego) i znika, zanim ktokolwiek go rozpozna. Dopiero na końcu, wezwany przed króla, przedstawia dowód i wyjawia, że to chłopiec w popiele dotarł na szczyt.
Ta opowieść ma znaczenie ze względu na to, co znaczy sama góra. Szklana Góra to metafora, i to dość precyzyjna, wyżyn ludzkiego osiągnięcia. To rzecz, której nie da się osiągnąć bez oddania, bez wiary, bez gotowości na to, że świat będzie cię wyśmiewał, póki jeszcze próbujesz. Księżniczka na szczycie jest nagrodą za wytrwałość, za mądrość, za panowanie nad sobą. Jest w pewnym sensie tym, jak wygląda wiedza.
Najsłynniejszą adaptacją tej baśni jest sztuka Rainisa Zelta zirgs (Złoty koń), napisana w 1909 roku przez największego łotewskiego poetę i myśliciela politycznego. U Rainisa najmłodszy brat nosi imię Antiņš, a księżniczka na Szklanej Górze śpi, zamarznięta w rodzaju zaczarowanej ciemności, czekając na kogoś dość odważnego, by ją obudzić. Rainis pisał Zelta zirgs podczas długiego politycznego wygnania w Szwajcarii, w czasie, gdy Łotwa nie istniała jako niepodległy kraj i nie miała istnieć jeszcze przez dekadę. Każde łotewskie dziecko w szkole wie, o czym ta sztuka naprawdę była. Śpiącą księżniczką była Łotwa. Górą była historia. Najmłodszym bratem był łotewski lud, któremu mówiono, że jest zbyt mały i zbyt głupi, by zbudować własne państwo, a który mimo to dotarł na szczyt.
Zamek Światła
Drugi obraz, po który sięgnął Birkerts, jest starszy i dziwniejszy. Istnieje stara łotewska pieśń, Gaismas pils, „Zamek Światła”, napisana przez dziewiętnastowiecznego poetę Auseklisa i ułożona do muzyki chóralnej, którą śpiewa każdy Łotysz. Pieśń opowiada o wielkim zamku mądrości i nauki, który dawno temu zapadł się w jezioro, utonął w ciemnych wodach wojny i najazdu, i leży na dnie, czekając. Pewnego dnia, obiecuje pieśń, gdy lud dość już wycierpi i odzyska go z powrotem, zamek znów wynurzy się z wody, lśniący, i przyniesie krajowi światło.
Dla kraju, który większość swojej nowoczesnej historii spędził pod okupacją, Szwedów, Rosjan, Niemców, Związku Radzieckiego, to nie jest kołysanka dla dzieci. To centralny obraz narodowego życia. Mądrość nie jest stracona. Jest zatopiona. Powróci.
Birkerts wziął oba obrazy i zespawał je w jeden budynek. Pochyłe srebrne boki to Szklana Góra. Mała szklana korona u szczytu, ta świetlna skrzynka na wierzchołku, którą wyraźnie widać na zdjęciach, to korona księżniczki, nagroda na szczycie. A cała konstrukcja, wyrastająca z brzegu rzeki naprzeciw Starego Miasta, to sam Zamek Światła, w końcu wydobyty z ciemnych wód dwudziestego wieku.
Kolory wewnątrz budynku pogłębiają symbolikę. Każde piętro pomalowano w barwy dawnych banknotów łotewskiego łata, narodowej waluty używanej przez kraj do przyjęcia euro w 2014 roku, na której widniały portrety pisarzy, folklorystów i dziewczyny z dainy. Na górnych piętrach stoi Szafa Pieśni Ludowych, drewniana komoda z szufladami, w których są oryginalne fiszki, na jakich Krišjānis Barons usystematyzował ponad ćwierć miliona dain, łotewskich wierszy ludowych, czterowersowych utworów, najbliższych temu, co kraj ma za tekst święty. Niemal wszystko w budynku jest cichym odniesieniem do czegoś łotewskiego. Góra, na którą wspinasz się, by dotrzeć na szczyt budynku, jest celowo tą samą górą z opowieści.
Noc ludzkiego łańcucha
Nowa biblioteka została ukończona konstrukcyjnie na początku 2014 roku. Łotwa właśnie przyjęła euro 1 stycznia, a Ryga właśnie została ogłoszona Europejską Stolicą Kultury na ten rok. Stara biblioteka, w istocie jedenaście różnych budynków rozsianych po Rydze, bo zbiór przerósł każdy dom, jaki kiedykolwiek miał, miała zostać zapakowana na ciężarówki i przewieziona na drugi brzeg rzeki.
Wtedy ktoś wpadł na inny pomysł.
W sobotę 18 stycznia 2014 roku, w martwym chłodzie łotewskiego stycznia, około czternastu tysięcy ludzi ustawiło się w łańcuchu, który zaczynał się przed starą biblioteką przy Krišjāņa Barona iela na Starym Mieście, biegł przez centrum Rygi, przekraczał Akmens tilts, Kamienny Most na Dźwinie, i kończył się na schodach nowego Zamku Światła na przeciwległym brzegu. Łańcuch miał około dwóch kilometrów długości. Temperatura, zależnie od relacji, wynosiła gdzieś od minus dwunastu do minus piętnastu stopni Celsjusza. Były w nim małe dzieci. Byli starsi ludzie wsparci na laskach. Ludzie wychodzili ze swoich biur i stawali w szeregu. Ludzie przyjeżdżali z wsi pod Rygą i stawali w szeregu.
A potem podawali książki.
Z jednej pary zmarzniętych rąk do następnej. Ze starej biblioteki do nowej. Pierwszą książkę zdjęła z półki bibliotekarka, podała ją pierwszej osobie w łańcuchu, i ruszyła w drogę, powoli, uroczyście, przez czternaście tysięcy par rąk w rękawiczkach, przez miasto, przez rzekę, do nowego budynku. Łotysze nazwali to Drogą Światła, Gaismas ceļš.
Z tą chwilą wiąże się piękna historia, którą Łotysze lubią opowiadać. Mówi się, że pierwszą podaną w łańcuchu książką była Biblia. I to symbolicznie Biblia Glücka, siedemnastowieczny łotewski przekład luterańskiego pastora Ernsta Glücka, jeden z kamieni węgielnych całego łotewskiego języka pisanego. Przekład Glücka, ukończony w 1694 roku i wydrukowany w Rydze, był pierwszą kompletną Biblią po łotewsku i ujednolicił łotewską pisownię oraz gramatykę na kolejne trzy stulecia. Wysłać ją jako pierwszą, z rąk do rąk, znaczyło powiedzieć coś prostego. Tu zaczyna się nasza literatura. Wszystko inne wynika z tego.
Łańcuch miał tego dnia przekazać tysiące książek. Ostatecznie udało się przekazać tylko około dwóch tysięcy. Powód zapisano w późniejszych wywiadach z ludźmi, którzy stali w szeregu. Wszyscy zatrzymywali się, by patrzeć na książki. Niektórzy trzymali je za długo, bo były piękne. Niektórzy trzymali je za długo, bo nie mogli uwierzyć, że je trzymają. Pewna kobieta rozpoznała książkę, którą czytała jako dziecko. Pewien starszy mężczyzna rozpoznał książkę zakazaną za czasów sowieckich, którą do 1988 roku można było czytać tylko za specjalnym zezwoleniem. Szereg się zacinał. Nikomu to nie przeszkadzało.
Pozostałe cztery miliony tomów przyjechały ciężarówkami przez kolejnych kilka miesięcy. Ale to nie ciężarówki były tu sednem.
Sednem było to, że ludzki łańcuch świadomie nawiązywał do starszego. Drogi Bałtyckiej z 23 sierpnia 1989 roku, gdy około dwóch milionów ludzi z Estonii, Łotwy i Litwy wzięło się za ręce w jednym nieprzerwanym szeregu, ciągnącym się sześćset kilometrów od Tallinna przez Rygę po Wilno, żądając niepodległości od Związku Radzieckiego. W ciągu dwóch lat wszystkie trzy kraje były wolne. Dwadzieścia pięć lat później, niemal co do miesiąca, ich wnuki stanęły na śniegu w Rydze i użyły rąk do książek zamiast do granic.
Dwa tysiące książek, które dotarły z rąk do rąk 18 stycznia 2014 roku, wciąż są w bibliotece. Umieszczono je na specjalnym regale, który wznosi się przez pięć pięter w centrum budynku. Nazywa się Regałem Ludu, Tautas grāmatu plaukts, i każdy Łotysz, gdziekolwiek na świecie, może podarować mu książkę, pod warunkiem, że dołączy osobistą notatkę wyjaśniającą, dlaczego ta książka coś dla niego znaczyła. Mieści teraz wiele tysięcy tomów w ponad pięćdziesięciu językach, a regał wciąż rośnie. Gdy wchodzisz do atrium i patrzysz w górę, patrzysz na ścianę książek, którą zbudował cały kraj, jedną osobistą historią naraz.
Jak to jest naprawdę zwiedzać to miejsce
Teraz rzeczy praktyczne, bo częścią powodu, dla którego Zamek Światła to świetna propozycja dla zwiedzającego Rygę, jest to, że jest łatwy i darmowy.
Wstęp jest darmowy dla każdego. Wchodzisz, zostawiasz płaszcz w szatni (za darmo), a torbę w szafce (jedna moneta euro, zwrotna), odbierasz w recepcji darmową przepustkę dla zwiedzających i jesteś w środku. Jeśli chcesz pełnoprawną kartę biblioteczną, dającą dostęp do czytelni i materiałów źródłowych, bierzesz ze sobą paszport lub dowód osobisty. Ale do architektury, wystaw, Regału Ludu i przede wszystkim widoku nie potrzebujesz nic poza sobą.
Idź dla widoku. Poziomy widokowe na jedenastym i dwunastym piętrze to, naszym zdaniem, najlepsza miejska panorama Rygi. Wjeżdżasz windą na jedenaste piętro, wchodzisz schodami na dwunaste i całe Stare Miasto rozkłada się przed tobą po drugiej stronie rzeki. Wieże kościoła św. Piotra, katedra ryska, zamek ryski, wijąca się Dźwina, pięć mostów, hale Centralnego Targu (zbudowane ze starych hangarów na zeppeliny), brutalistyczna sylwetka Łotewskiej Akademii Nauk, secesyjne dzielnice za nimi. W pogodny wieczór tuż przed zachodem słońca, gdy rzeka srebrzeje, a Stare Miasto złoci się, to jeden z tych widoków, które same usprawiedliwiają wyprawę.
Okna na górnych piętrach mają nadruk z drobnych czarnych kropek, po części jako ochrona przed uderzeniami ptaków, po części jako decyzja projektowa, co nieco utrudnia poważną fotografię. Weź ze sobą bardziej oczy niż telefon.
W środku szukaj:
- Regału Ludu, wznoszącego się przez pięć kondygnacji w centralnym atrium
- Stałej wystawy „Zamek Światła i Szklana Góra. Historia projektu Biblioteki Narodowej Łotwy” na poziomach 1 i 12, najlepszego miejsca, by szczegółowo poznać symbolikę budynku
- Stałej wystawy „Książka na Łotwie” na parterze, pięć stuleci łotewskiego drukarstwa, w tym egzemplarz Biblii Glücka
- Szafy Pieśni Ludowych (Dainu skapis), prawdziwej szafy kartotekowej Krišjānisa Baronsa, mieszczącej setki tysięcy wierszy ludowych na małych fiszkach
- Kawiarni na jednym z górnych pięter, która ma ten sam widok co taras widokowy i znacznie lepszą kawę niż kawiarnia na parterze
Jak tam dotrzeć
Biblioteka stoi przy Mūkusalas iela 3, na lewym brzegu Dźwiny, dokładnie naprzeciw Starego Miasta. Trzy dobre sposoby, by do niej dotrzeć:
- Spacer to nasza rekomendacja i najbardziej satysfakcjonujący sposób. Od Domu Bractwa Czarnogłowych albo Placu Ratuszowego zejdź do Kamiennego Mostu (Akmens tilts) i przejdź na drugą stronę. Spacer zajmuje od dziesięciu do piętnastu minut. Za sobą masz pełną panoramę miasta, pod sobą rzekę, a przed sobą rosnący przez cały czas Zamek Światła. W pogodny poranek sam widok z mostu wart jest tej wyprawy.
- Tramwaj lub autobus. Tramwaj 5 zatrzymuje się dokładnie przed biblioteką, przejeżdża obok niej także kilka autobusów. Od strony Starego Miasta każdy tramwaj przekraczający Kamienny Most dowiezie cię tam w ciągu kilku minut.
- Taksówka lub Bolt. Trzy albo cztery euro z dowolnego miejsca w centrum, ale ominiesz wtedy najlepszą część.
Uwaga: rzeka, którą przekraczasz, to Dźwina, wielka rzeka Łotwy, ta, która biegnie przez cały kraj i bywa nazywana w łotewskiej poezji rzeką losu. (Gauja, często z nią mylona, to inna rzeka, dalej na północ, ta, która płynie przez Siguldę i Park Narodowy Gauja.)
Dlaczego wysyłamy tu naszych gości
Oprowadzamy małe grupy po Rydze i łotewskiej prowincji, a jedno z pytań, które słyszymy najczęściej, brzmi tak. Co powinienem zobaczyć w Rydze poza tym, co jest w każdym przewodniku? Zamek Światła to nasza standardowa odpowiedź. Budynek jest ogromny i wyraźnie widoczny ze strony Starego Miasta, ale stoi po drugiej stronie Dźwiny, a tamten brzeg to po prostu teren, na który krótka wizyta w Rydze często nie dociera.
To błąd.
Zamek Światła to coś, co nadaje Rydze skalę. Od wewnątrz jest jedynym miejscem, z którego widać całe miasto naraz. Od zewnątrz, oglądany zza Dźwiny o zmierzchu, ze szklaną koroną rozświetloną na tle zimowego nieba, jest jedynym współczesnym budynkiem w krajach bałtyckich, który należy do tej samej rozmowy co średniowieczne budowle, którym staje twarzą w twarz.
A opowieść, którą niesie. Baśń, zatopiony zamek, zamarznięta księżniczka, młodszy brat spisany na straty jako głupiec, Biblia niesiona z rąk do rąk nad zamarzniętą rzeką przez czternaście tysięcy ludzi, którzy dokładnie wiedzieli, co robią. To opowieść samego kraju.
Jeśli masz w Rydze popołudnie, oddaj dwie jego godziny Zamkowi Światła. Przejdź przez most, wjedź windą na jedenaste piętro, spójrz przez rzekę na Stare Miasto i spróbuj wyobrazić sobie, jak to było, styczniowej nocy 2014 roku, stać gdzieś w tym łańcuchu z książką w rękawiczkach.
Chcesz zobaczyć Zamek Światła w ramach szerszego spaceru po ryskich historiach, średniowiecznym Starym Mieście, secesyjnej dzielnicy, warstwach imperium i oporu, które zbudowały to miasto? Skontaktuj się z nami. Nasze spacery dla małych grup są tworzone właśnie wokół takich szczegółów.
